iThink.pl - dziennikarstwo i publicystyka

Szanowne Autorki i Szanowni Autorzy!

Zbiór może i powinien być pomocny w Waszej dziennikarskiej pracy. Będzie uzupełniany również na podstawie Waszych artykułów. Przed zamieszczeniem testu prosimy o skorzystanie z opcji komputerowego słownika oraz zachęcamy do zaglądania (chociaż sporadycznego) do tego poradnika.

Uwagi ogólne

Tytuły i śródtytuły
Nie stawiamy kropek na końcu, chyba że są one pożądane z innego powodu (np. Kryzys w latach 90.). Można zastosować inne znaki interpunkcyjne – pytajnik, wykrzyknik oraz wielokropek, natomiast nie stawiamy przecinka i średnika, ponieważ byłoby to… bez sensu.

Tagi
Słowa kluczowe służą do tematycznego klasyfikowania artykułów. Najkorzystniej jest wpisywać je (zwykle oddzielane przecinkami) jako rzeczowniki w mianowniku oraz w liczbie, w której najczęściej występują (narty, nie narta; życie, nie życia). Dane osobowe zapisujemy - imię wraz z nazwiskiem (bez przecinka) lub przynajmniej samo nazwisko.

Podpis pod zdjęciem
Opisujemy możliwie krótko – najważniejsze dane dotyczące ilustracji oraz imię i nazwisko autora fotki (poprzedzone skrótem fot.). Dane osobowe korzystnie przedstawiać w mianowniku, albowiem deklinowane mogą być kłopotliwe do ustalenia w mianowniku a ponadto mogą być odmienione… błędnie.

Wywiady i wypowiedzi
Grzecznościowe zwroty do osób udzielających wywiadów piszemy od wielkich/dużych liter (Pani, Pan, Państwo, Ksiądz, Wasza Ekscelencjo), ale poza dialogami piszemy od małych liter (chyba że w listach albo na… początku zdania).
Pytania powinny być pogrubione (wytłuszczone). Przed pierwszym pytaniem i odpowiedzią wstawiamy imiona i nazwiska uczestników wywiadu, zaś przed kolejnymi wypowiedziami – same inicjały; jeśli występują tylko dwie osoby, to można zrezygnować z inicjałów.
W wypowiedziach (dialogach) stosujemy zapis o konstrukcji -
– Ten nowy system jest bardzo... – zaczął szef.
– Uciążliwy – dokończył zastępca. – Chyba jeszcze nie jest dopracowany.

Liczebniki porządkowe
Miewamy trudności z ustaleniem, czy zastosowany liczebnik jest porządkowy. Jeśli uznamy, że to właśnie taki liczebnik, to najczęściej po nim stawiamy kropkę, choć istnieje szkoła mówiąca, że „po oczywistych liczebnikach porządkowych nie stawiamy kropek”.
Często spotykamy powszechnie znane określenia -
II wojna światowa (rzadziej 2. wojna światowa).
Również rzymskimi liczbami określane są zjazdy, konferencje, olimpiady, festiwale. Bywają także numerowane szkoły i klasy (I LO, klasa VI c), również II stopień specjalizacji, III grupa inwalidzka.
Piętra można numerować dwojako – VII piętro oraz 7. piętro.
Jeśli kolejna liczba wymienionego wydarzenia przewyższy pewien poziom, to zapewne liczby rzymskie zostaną zastąpione przez liczby arabskie, bowiem większość ludzi ani nie odczyta, ani nie zapisze (w stylu rzymskim) poprawnie liczb typu 78, czy 139.
W kinematografii ustalił się zwyczaj, że datę produkcji filmu podaje się „po rzymsku”, jednak większość kinomanów i telewidzów ma trudności z odczytaniem roku na szybko przewijanej taśmie filmowej, choć już po wejściu w kolejne tysiąclecie możemy na pewien czas odetchnąć z ulgą (dotyczy to nowych filmów oraz i tych, które nie są rejestrowane na taśmach)…
Jeśli numerujemy tomy (działy) pewnego dzieła, to opisujemy dwojako –
tom III albo tom 3 (bez kropki, choć to liczebnik porządkowy);
jednak będzie poprawnie -
W 3. tomie bohater wygrywa z chorobą.
Numerowanie liczbami rzymskimi można uznać za nieco… dostojniejsze.
I pozostaje jeszcze kwestia smaku, bowiem jakże dziwnie wyglądają liczebniki z zdaniach:
Pilot za 1. razem nie wylądował.
Nie można 2. raz zgłaszać tego samego kandydata.
Rozwiodła się z 3. mężem.

Określenie czasu
Nie stawiamy kropek, mimo że są to liczebniki porządkowe –
Uroczystości odbędą się 14 lutego (nie 14-tego lutego oraz nie 14. lutego) o godz. 12 (bez kropki, także nie 12.00) i potrwają do godz. 13.15.
II wojna światowa wybuchła 1 września 1939 roku.
Można pominąć ostatnie słowo albo je skrócić do r., przy czym pomijamy kropki po „numerze” dnia i roku. Jeśli jednak liczby nie dotyczą daty, to stosujemy kropkę –
Poszedł do kina 15. dnia po powrocie z wakacji.
Zasiadła za kierownicą w 75. roku swego życia.

Skróty i skrótowce
Waluty opisujemy trojako -
z kropkami (skrócone wyrazy): rub. (ruble), dol. (dolary);
bez kropek (symbole): zł, gr, $;
PLN (złote), USD (dolary amerykańskie), GPB (funty brytyjskie), jednak wyłącznie w kursowych tabelach bankowych, zwłaszcza dla zagranicznych klientów.
Nazwy pierwiastków i związków chemicznych -
C (węgiel), Fe (żelazo), Cm (kiur), NaCl (chlorek sodu – sól kuchenna).
Nazwy jednostek fizycznych i chemicznych -
V (wolt), J (dżul), N (niuton), cd (kandela), s (sekunda), rad (radian), Ci (kiur).
Miliony, miliardy itd. skracamy jako mln, mld itd. (bez kropek) nawet w odmianie, co jest sporą niekonsekwencją (5 mln zł, nie 5 mln. zł oraz nie 5 mlnów zł) w zestawieniu ze skrótami np. tytułów naukowych albo stopni wojskowych (dr Nowak, z dr. Nowakiem albo z drem Nowakiem; płk Kowalski, z płk. Kowalskim albo z płkiem Kowalskim).
Często popełniane są błędy w wyrazach skracających wyrazy -
osiedle (oś. zamiast poprawnego os.), tysiąc (tyś. zamiast tys.), godzina (godź. zamiast godz.).
Wyraz minister skracamy do min., jednak minuta do min (bez kropki), co jest dużym słownikowym nieporozumieniem.
Ponadto wyrazy –
minister, numer, telefon, rysunek, inżynier, sierżant (i odpowiednio podobne słowa) skracamy wprawdzie do min., nr,  tel., rys., inż., sierż., jednak stosujemy bezpośrednio przed nazwiskiem lub numerem (tel. 112, rys. 102-003, inż. Malinowski), nie zaś w innych przypadkach (przekaż służbowy tel. swemu następcy; zapomniałem wziąć rys. ważny dla projektu; nie poinformowałem inż. w sprawie wodowania).

Wielkie/duże i małe litery 

Nazwy makrogeograficzne
Pisujemy zwykle od wielkich/dużych liter –
Morze Bałtyckie (ale morze Bałtyk lub najczęściej jedynie Bałtyk), Półwysep Skandynawski, Kanał Augustowski, Jezioro Nidzkie (ale jezioro Mamry lub najczęściej jedynie Mamry), Nizina Zachodniosyberyjska, Jura Krakowsko-Częstochowska, Góry Świętokrzyskie, Królestwo Polskie (jako nazwa państwa), Wybrzeże (jako nadmorski region Polski).
Z nazwami administracyjnymi poloniści poradzili (sobie i nam) w niezbyt rozsądny sposób, odchodząc od stylu przyjętego dla pisowni poniżej omówionych kategorii –
województwo zachodniopomorskie,
także ze skrótem – woj. warmińsko-mazurskie.
Obszary te można opisywać również jako regiony od wielkich/dużych liter –
Zachodniopomorskie, Warmińsko-Mazurskie, przy czym mamy nietuzinkową deklinację –
pracowałem w Zachodniopomorskiem;
uczyłam się w Warmińsko-Mazurskiem.
Na administracyjnych mapach kartografowie unikają słownikowego problemu pisząc… WOJ. ŚLĄSKIE, co przy okazji wygląda dostojniej.
Słowniki każą nam pisać również obwód kaliningradzki, choć logiczniejsza jest nazwa Obwód Kaliningradzki, podobnie Województwo Pomorskie.
Rozmaita pisownia (brak jednolitych zasad) nie tylko utrudnia rodakom życie (w piśmie), ale również mnoży niepotrzebnie liczbę zasad i wyjątków, co irytuje nas, Polaków, a cudzoziemców zniechęca do zgłębiania naszego (już bez tego) trudnego języka…
Podobno w nauce o języku logika nie jest podstawowym kryterium, jednak niemal całkowity jej brak jest skandalem!

Nazwy mikrogeograficzne
Również podlegają dziwnym regułom… Powinniśmy pisać (ponieważ w ten sposób każą nam poloniści) –
ulica Stoczniowców         Ulica Stoczniowców
plac Kaszubski                  Plac Kaszubski
skwer Kościuszki              Skwer Kościuszki
rondo Piłsudskiego          Rondo Piłsudskiego
bulwar Nadmorski           Bulwar Nadmorski
nabrzeże Albańskie         Nabrzeże Albańskie
Z prawej strony zamieszczono proponowane nazwy, które z pewnością będą kiedyś zaakceptowane przez polonistów. Niesmacznym żartem polskich myślicieli jest dwojaka pisownia alei -  aleja Waszyngtona, ale Aleje Jerozolimskie!
Eleganckie mosiężne tabliczki umieszczane na elewacjach coraz ładniejszych budynków najczęściej miewają błędnie napisane nazwy (Skwer Kościuszki) albo grawerzy stosują wybieg pisząc… SKWER KOŚCIUSZKI, bowiem jakże to pisać skwer Kościuszki?. Oprócz nazw ulic, można uznać, że wszystkie mikrogeograficzne nazwy bywają błędnie opisywane.
Rada Języka Polskiego oraz inni słynni poloniści są głusi na oddolne inicjatywy zmierzające ku wypowiedzeniu posłuszeństwa słownikom (a właściwie ich autorom). Nieistotne jest, czy to z powodu niewiedzy, czy z powodu świadomego protestu.

Nazwy mieszkańców
Obecna zasada mówi, że nazwy mieszkańców miast, wsi, osiedli zapisujemy małą literą, zaś nazwy mieszkańców regionów, prowincji, stanów, państw, krajów, krain historycznych, wysp i pozostałych kategorii geograficznych piszemy od wielkiej/dużej litery. Piszemy –
andorczyk albo Andorczyk, liberyjczyk/Liberyjczyk, luksemburczyk/Luksemburczyk, łowiczanin/Łowiczanin, meksykanin/Meksykanin, nowojorczyk/Nowojorczyk, panamczyk/Panamczyk
w zależności od wspomnianych kategorii. Dotyczy to również zadawnionych historii –
berlińczyk/Berlińczyk (mieszkaniec stolicy dawnej NRD albo dawnego Berlina Zachodniego), czy też rzymianin/Rzymianin (mieszkaniec stolicy Włoch albo dawnego imperium).
Jest to kolejny językowy dziwoląg.

Nazwy instytucji
Całe (pełne) nazwy piszemy od wielkich/dużych liter, jednak występujące tam przyimki piszemy małymi literami. Niekonsekwencją jest dwojaki opis pewnych wyrazów –
nr, ale Numer (najczęściej szkoły),
gen., ale Generał (także ulice, wówczas Generała),
im., ale Imienia (najczęściej zakłady).

Trochę to dziwne, ale Fundacja na rzecz ABC piszemy częściowo od małych liter.
Zwykle całe nazwy (na tabliczkach umieszczonych na budynkach instytucji) są zapisane wielkimi/dużymi literami, co wygląda dostojniej i ma wielką zaletę - nie zmusza do… przeglądania słowników.

Cudzysłowy
Wyraz cudzysłów odmieniamy jak rów – zapamiętanie tego przykładu pomaga unikać powszechnej a błędnej deklinacji. Znaków tych używamy parami, jeśli omawiamy –
tytuły filmów, książek, gazet, artykułów prasowych;
nazwy statków, firm;
hasła;
cytaty
(w tych przypadkach cudzysłowy można zastąpić innym stylem pisma)
oraz
jeśli sugerujemy ironię lub przenośnię.

Rzeczowniki pospolite
Piszemy od małych liter -
telefon, faks, radio, telewizja, internet , zatem trudno zaakceptować pisownię typu... województwo pomorskie (czy jest to nazwa własna???).

Także przydatne, choć nie dotyczy  pisowni
Piszemy  W 1900 oraz w 1908 roku
ale wymawiamy/czytamy 
W tysiąc dziewięćsetnym oraz w tysiąc dziewięćset ósmym roku,
zatem
W 2000 oraz w 2008 roku
wymawiamy/czytamy
W dwutysięcznym oraz w dwa tysiące ósmym roku.

***Dla dociekliwych Rodaków***

(z większością postulatów i wyjaśnień nie zgadzają się oficjele)

Dlaczego powinniśmy pisać północna Polska
a nie Polska Północna?

http://www.mirnal.neostrada.pl/pnpolska.html

dlaczego krócej Czechy
a nie Republika Czeska?

http://www.mirnal.neostrada.pl/czechy.html

dlaczego imię Inez
powinno być przyjęte jako Inesa?

http://www.mirnal.neostrada.pl/inesa.html

dlaczego jednak Teleekspres
a nie Teleexpress?

http://www.mirnal.neostrada.pl/teleeksp.html

dlaczego oczywiście ten kamienny opus,
a nie to kamienne opus?

http://www.mirnal.neostrada.pl/opus.html

dlaczego raczej dizel oraz  cepelin
a nie diesel oraz  zeppelin?

http://www.mirnal.neostrada.pl/dizel.html

dlaczego jednak gryl, grylować, grylowanko, grylowany
a nie grill, grillować, grillowanko, grillowany?

http://www.mirnal.neostrada.pl/grylowac.html

dlaczego Dublin, pub, unit
powinniśmy wymawiać [dublin, pub, uńit]
a nie [dablin, pab, junyt]?

http://www.mirnal.neostrada.pl/unity.html

jednak powinniśmy pisać 
kwaszjorkor, mickiewiczjana, lagranżjan, lodżja, warszewiczja, welwiczja, 
skoro mamy dobry wzorzec Czuwaszja,
a nie kwasziorkor, mickiewicziana, lagranżian, lodżia, warszewiczia, welwiczia

http://www.mirnal.neostrada.pl/switezja.html

dlaczego powinno być kamping
a nie kemping?

http://www.mirnal.neostrada.pl/kamping.html

dlaczego raczej mafiozi, marinesi oraz menadżer
a nie mafioso, marines oraz manager?

http://www.mirnal.neostrada.pl/marinesi.html

dlaczego jednak biznesa, hostesa, stewardesa [stevardesa]
a nie bizneswoman, hostessa, stewardesa [stjuardesa]?

http://www.mirnal.neostrada.pl/bihostew.html

dlaczego raczej plastyk oraz termoplastyk
a nie plastik oraz termoplastik?

http://www.mirnal.neostrada.pl/plastyki.html

dlaczego jednak balejaż, imaż oraz wizaż
a nie balayage , image oraz visage?

http://www.mirnal.neostrada.pl/imaz.html

dlaczego jednak hunta oraz żożoba
a nie junta [hunta] oraz jojoba [żożoba]?

http://www.mirnal.neostrada.pl/hunta.html

dlaczego powinno być Wiliam [viljam] Szekspir   
a nie William [uyljam] Szekspir?

http://www.mirnal.neostrada.pl/wiliam.html

dlaczego raczej Gal Anonim 
a nie Gall Anonim?

http://www.mirnal.neostrada.pl/galanon.html

nazwa obwód kaliningradzki
powinna być pisana jako Obwód Kaliningradzki
albo powinna zostać zmieniona na Królewia
(ros. Korolevija, niem. Königsland, ang. Queensland)

http://www.mirnal.neostrada.pl/krolewia.html

dlaczego jednak Ukrain oraz Ukraini
a nie Ukrainiec oraz Ukraińcy?

http://www.mirnal.neostrada.pl/ukrain.html

dlaczego powinno być Gdynianka
a nie gdynianka?

http://www.mirnal.neostrada.pl/gdynian.html

dlaczego raczej Województwo Pomorskie
a nie województwo pomorskie?

http://www.mirnal.neostrada.pl/wojpom.html

dlaczego o gwiaździe (jeśli o osobie)
a nie o gwieździe?

http://www.mirnal.neostrada.pl/gwiazda.html

dlaczego hominidzi, embrioni, kloni (jeśli o osobach)
a nie hominidy, embriony, klony?

http://www.mirnal.neostrada.pl/kloni.html

dlaczego skandalicznym określeniem jest  
czystki etniczne?

http://www.mirnal.neostrada.pl/czystki.html

dlaczego niefortunnym określeniem jest?
zasoby ludzkie?

http://www.mirnal.neostrada.pl/zasludz.html

jedziemy gdzieś, czy raczej dokądś?

http://www.mirnal.neostrada.pl/quovadis.html

dlaczego lepiej    Urząd Miejski
                                Gdynia
a nie                      Urząd Miejski 
                               w Gdyni?

http://www.mirnal.neostrada.pl/umgdynia.html

A kolejnym koszmarem w "podobnej branży" jest pisownia rad miejskich -

Rada Miasta Gdyni
ale
Rada Miasta Olsztyn
Rada Miasta Zakopane
Rada Miasta Katowice
Dziwnym "zrządzeniem losu" nazwy miast w rodzaju żeńskim pisujemy w dopełniaczu, ale pozostałe rodzaje - w mianowniku! Aby było jeszcze (o)błędniej - jednak Rada Wsi Gdynia, a nie Rada Wsi Gdyni...

wspaniale przydatne !

male przypomnienie zawsze sie przydaje ;)

super! warte rozpowszechnienia